नेपालमा अभिभावक शिक्षा: अवस्था, अवसर, समस्या र चुनौतीहरू

नेपालमा अभिभावक शिक्षा: अवस्था, अवसर, समस्या र चुनौतीहरु
परिचय
अभिभावक शिक्षा भन्नाले बालबालिकाको सर्वाङ्गीण विकास (शारीरिक, मानसिक, सामाजिक, संवेगात्मक र बौद्धिक) का लागि अभिभावकहरूलाई आवश्यक ज्ञान, सीप र सकारात्मक दृष्टिकोण प्रदान गर्ने प्रक्रिया हो। यसमा बाल मनोविज्ञान, स्वास्थ्य, पोषण, सकारात्मक अनुशासन, सञ्चार र बालबालिकाको सिकाइमा सहयोग गर्ने तरिकाहरू समावेश हुन्छन्। नेपालको सन्दर्भमा, यो अवधारणा अझै विकासकै क्रममा छ, तर यसको महत्त्वलाई क्रमशः बुझिँदैछ।

१. वर्तमान अवस्था (Current Situation)
नेपालमा अभिभावक शिक्षा औपचारिक र एकीकृत रूपमा भन्दा पनि छरिएर रहेको पाइन्छ। यसको वर्तमान अवस्थालाई निम्न बुँदामा हेर्न सकिन्छ:
• सरकारी प्रयास:
स्वास्थ्य क्षेत्रबाट: स्वास्थ्य संस्थाहरू, विशेषगरी महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरूमार्फत गर्भवती तथा सुत्केरी आमाहरूलाई पोषण, खोप, र शिशु स्याहारसम्बन्धी आधारभूत जानकारी दिने गरिन्छ। “सुनौला हजार दिन” जस्ता कार्यक्रमहरू यसका उदाहरण हुन्।
शिक्षा क्षेत्रबाट: विद्यालयहरूमा हुने अभिभावक-शिक्षक भेटघाट (PTA meetings) धेरैजसो बालबालिकाको शैक्षिक प्रगति र शुल्कमा केन्द्रित हुन्छन्। यद्यपि, केही सामुदायिक तथा निजी विद्यालयहरूले अभिभावकका लागि सचेतनामूलक कार्यक्रमहरू गर्न थालेका छन्।
स्थानीय तह: संघीयतापछि कतिपय स्थानीय तहहरूले बाल विकास र अभिभावक शिक्षामा स-साना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेका छन्, तर यो देशव्यापी र एकरूप छैन।
• गैर-सरकारी संस्थाहरूको भूमिका (Role of INGO/NGOs):
अभिभावक शिक्षाको क्षेत्रमा गैर-सरकारी संस्थाहरूको भूमिका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। उनीहरूले विशेषगरी प्रारम्भिक बाल विकास (ECCD), बाल अधिकार, र सकारात्मक अनुशासनजस्ता विषयमा केन्द्रित भई समुदायस्तरमा अभिभावक समूह गठन गरेर कक्षाहरू सञ्चालन गर्ने गरेका छन्।
• परम्परागत सिकाइ:
अधिकांश अभिभावकहरूले आफ्ना अग्रजहरू (आमाबुबा, सासुससुरा) र समाजबाटै बालबालिका हुर्काउने तरिकाहरू सिक्ने गर्छन्। यसमा सकारात्मक पक्षहरू भए पनि कतिपय हानिकारक परम्परा र अन्धविश्वासहरू पनि हस्तान्तरण भइरहेका छन्।
• सञ्चार माध्यमको प्रभाव:
रेडियो, टेलिभिजन र पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमार्फत बाल-स्याहार र अभिभावकत्वसम्बन्धी जानकारीहरू प्रवाह भइरहेका छन्। तर, यसको पहुँच र विश्वसनीयता सीमित छ।
समग्रमा, नेपालमा अभिभावक शिक्षा छरिएको, असंगठित र प्रायः आमाहरूमा मात्र केन्द्रित देखिन्छ। यसलाई राष्ट्रिय नीतिको मूलधारमा ल्याउन सकिएको छैन।
________________________________________
२. अवसरहरू (Opportunities)
विद्यमान चुनौतीका बाबजुद नेपालमा अभिभावक शिक्षाका लागि प्रशस्त अवसरहरू छन्:
• संघीय संरचना: स्थानीय सरकार (गाउँपालिका/नगरपालिका) हरूलाई आफ्नो क्षेत्रको आवश्यकताअनुसार कार्यक्रम बनाउने अधिकार छ। उनीहरूले स्थानीय स्रोत परिचालन गरी प्रभावकारी अभिभावक शिक्षा कार्यक्रम लागू गर्न सक्छन्।
• विद्यालयहरूको सञ्जाल: देशभरि फैलिएका विद्यालयहरूलाई अभिभावक शिक्षाको केन्द्र बनाउन सकिन्छ। अभिभावक-शिक्षक बैठकलाई परम्परागत शैलीबाट माथि उठाएर ज्ञानमूलक बनाउन सकिन्छ।
• स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरूको पहुँच: गाउँ-गाउँमा रहेका महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरूको सञ्जाल अत्यन्तै बलियो छ। उनीहरूलाई थप तालिम दिएर स्वास्थ्यका अतिरिक्त बाल मनोविज्ञान र सकारात्मक अनुशासनका विषयमा समेत जानकारी दिन लगाउन सकिन्छ।
• प्रविधिको प्रयोग: मोबाइल फोन र इन्टरनेटको बढ्दो पहुँचले गर्दा डिजिटल माध्यम (जस्तै: मोबाइल एप, युट्युब भिडियो, पोडकास्ट, सामाजिक सञ्जाल समूह) बाट ठूलो संख्यामा अभिभावकहरूसम्म सजिलै पुग्न सकिन्छ।
• बढ्दो चेतना: समाजमा बाल अधिकार, मानसिक स्वास्थ्य र गुणस्तरीय शिक्षाको महत्त्वबारे चेतना बढ्दै गएको छ। यसले गर्दा अभिभावकहरू पनि नयाँ कुरा सिक्न इच्छुक देखिन्छन्।
३. समस्याहरू (Problems)
• एकीकृत नीतिको अभाव: अभिभावक शिक्षाका लागि राष्ट्रिय स्तरमा स्पष्ट र एकीकृत नीति, रणनीति र पाठ्यक्रमको अभाव छ।
• स्रोत र साधनको कमी: सरकारले यस क्षेत्रमा पर्याप्त बजेट छुट्याएको छैन। दक्ष सहजकर्ता, तालिम सामग्री र पूर्वाधारको पनि कमी छ।
• परीक्षाकेन्द्रित सोच: अभिभावक र विद्यालय दुवैको ध्यान बालबालिकाको परीक्षाको नतिजामा मात्र केन्द्रित छ। उनीहरूको सामाजिक, भावनात्मक र मानसिक विकासजस्ता पक्षहरू ओझेलमा परेका छन्।
• पितृसत्तात्मक सोच: बालबालिका हुर्काउने जिम्मा मुख्यतया आमाको हो भन्ने सामाजिक सोचका कारण अभिभावक शिक्षा कार्यक्रमहरूमा पुरुष (बुबा) हरूको सहभागिता अत्यन्तै न्यून छ।
• गरिबी र समयको अभाव: दैनिक गुजारा चलाउन संघर्ष गरिरहेका अभिभावकहरूका लागि यस्ता कार्यक्रममा सहभागी हुन समय निकाल्न गाह्रो हुन्छ। उनीहरूको प्राथमिकतामा यो विषय पर्दैन।
• साक्षरताको स्तर: ग्रामीण क्षेत्रका धेरै अभिभावकहरूमा रहेको निरक्षरता वा न्यून शैक्षिक स्तरले गर्दा लिखित सामग्रीहरू प्रभावकारी हुँदैनन्।

४. चुनौतीहरू (Challenges)
• परम्परागत मान्यता परिवर्तन गर्नु: “पिटेर नै तह लगाउनुपर्छ,” “बच्चाले खेलेर समय बर्बाद गर्छ” जस्ता गहिरोसँग जडिएका परम्परागत र नकारात्मक मान्यताहरूलाई परिवर्तन गरी सकारात्मक र वैज्ञानिक दृष्टिकोण स्थापित गर्नु सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो।
• बुबाहरूलाई सहभागी गराउनु: अभिभावकत्वमा बुबाको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ भन्ने कुरा स्थापित गर्दै उनीहरूलाई कार्यक्रममा सक्रिय रूपमा सहभागी गराउनु चुनौतीपूर्ण छ।
• कार्यक्रमको दिगोपना: धेरैजसो कार्यक्रमहरू गैर-सरकारी संस्थाहरूको सहयोगमा चल्ने र परियोजना सकिएपछि बन्द हुने गर्छन्। यस्ता कार्यक्रमहरूलाई सरकारी प्रणालीमा आबद्ध गरी दिगो बनाउनु आवश्यक छ।
• पहुँच र समावेशीकरण: दुर्गम क्षेत्र, सीमान्तकृत समुदाय र फरक क्षमता भएका बालबालिकाका अभिभावकसम्म कार्यक्रम पुर्‍याउनु एक जटिल चुनौती हो।
• सामग्रीको स्थानीयकरण: सहरमा प्रभावकारी हुने सामग्री र विधिहरू ग्रामीण वा हिमाली क्षेत्रमा काम नलाग्न सक्छ। हरेक समुदायको सामाजिक-सांस्कृतिक परिवेशअनुसार पाठ्यक्रम र सामग्रीलाई स्थानीयकरण गर्नु आवश्यक छ।
• समन्वयको अभाव: शिक्षा, स्वास्थ्य, महिला तथा बालबालिका मन्त्रालय, स्थानीय तह र गैर-सरकारी संस्थाहरूबीच प्रभावकारी समन्वयको अभावले गर्दा स्रोतको दोहोरोपना र कार्यक्रममा एकरूपताको कमी देखिन्छ।
निष्कर्ष
नेपालमा स्वस्थ, सक्षम र विवेकशील नागरिक तयार पार्न अभिभावक शिक्षा एक अपरिहार्य लगानी हो। यसका लागि सरकारले स्पष्ट राष्ट्रिय नीति बनाएर स्थानीय तहसँगको समन्वयमा एकीकृत कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र प्रविधिको अधिकतम उपयोग गर्दै बुबाहरूको सहभागिता सुनिश्चित गर्न सकेमा मात्र अभिभावक शिक्षा प्रभावकारी भई यसले बालबालिकाको भविष्य र अन्ततः राष्ट्रको समग्र विकासमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउन सक्छ ।

– विष्णु बहादुर अधिकारी
शिक्षा अधिकृत सातौँ
मन्थली नगरपालिका,रामेछाप